شرکت تولیدی رنگهای هنری ارژنگ

تاریخچه ملیله کاری در ایران

تاریخچه ملیله کاری در ایران

ملیله کاری همواره بعنوان یکی از اصیل ترین صنایع دستی استان زنجان مطرح می باشد. ملیله به مفهوم ظریف کاری نقره است که با استفاده از مفتولها و نوارهای ظریف نقره و بکار گیری طرحهای اسلیمی و منظم ساخته می شود، مصنوعات ساخته شده شامل: سرویس چایخوری، شکلات خوری، گلدان، شمعدان، قاب عکس و انواع زیورآلات ....، می باشد.

به روایت محققان، قدیمی ترین اشیاء ملیله ایران متعلق به دوره ساسانیان می باشد. در دوران مذکور صنعتگران فلز کار و مخصوصاً نقره کاران ظروف گران قیمت و سرشار از ذوق و سلیقه هنری خود را برای مصرف طبقات مرفه می ساختند و در راه خلق آثار بسیار ظریف و هنرمندانه تمامی استعداد خود را به کار می گرفتند . در برخی موارد نیز استفاده از سنگهای قیمتی، زیبایی این اشیاء را دو چندان می نمود.

متأسفانه بسیاری از آثار مربوط به دوره تاریخی مذکور در زمان حمله اعراب (به دلیل گرانبها بودن اشیاء نقره ای و سبک بودن وزن آن) به غنیمت برده شد. ولی آنچه که طی چند قرن اخیر در اثر کاوشهای باستان شناسی و یا به طور تصادفی مناطقی نظیر شوش و همدان و گنجینه جیحون بدست آمده است، نشانگر وجود ملیله کاری و نیز نشان از مهارت و استادی صنعتگران ملیله کار در ایران قبل از میلاد می باشد.

 پروفسور ((آرتور اپهام پوپ)) در کتاب شاهکارهای هنر ایران ضمن اشاره به زرگری و نقره کاری در سالهای بعد از ظهور اسلام به آثاری از ملیله متعلق به قرن 12 میلادی اشاره کرده است . لازم به ذکر است تعداد و آثار باقیمانده از آن زمان بسیار اندک است از آنجا که اشیاء ملیله از طلا و نقره ساخته می شوند و می توان به راحتی آنها را ذوب کرده و مجدداً مورداستفاده قرار داد . به همین جهت نیز آن اشیاء به مرور زمان از بین رفته و هم اینک نمونه های زیادی از ملیله کاری دوران گذشته باقی نمانده است .

در دوران سلجوقی اکثر سازندگان آثار نفیس فلزی هنرمندان خراسانی ساکن در شرق و شمال شرقی ایران بودند که عده ای از آنان به علت جنگ های خونین و زد و خورد های محلی ، ترک وطن کرده ، در سایر شهرها از جمله زنجان ، بروجرد ، همدان ، تبریز و به ویژه شهر موصل اقامت گزیدند .
با توجه به آنچه که اشاره شد احتمال می رود هنرمندان خراسانی هنر فلز کاری از جمله ملیله کاری را در سال پنجم هـ . ق در زنجان رواج دادند . از دوران قاجاریه نیز تعدادی سر قلیان ، گیره استکان، سینی در اندازه های مختلف ، گوشواره ، سینه ریز و...، باقی مانده که بخشی از آنها در موزه های داخلی و خارجی و بخشی نیز به صورت مجموعه های خصوصی و یا نزد خانواده ها نگهداری می شود .

در حال حاضر نیز ملیله کاری صرف نظر از تهران که صنعتگران ملیله کار بیشتر در امر جواهر سازی فعالیت دارند ، در شهر زنجان رواج دارد، لازم به توضیح است که ملیله به صورت محدود در تبریز و اصفهان نیز رواج دارد ، ولی ملیله زنجان به خاطر اصالت نقوش وهمچنین ظرافت منحصر به فرد در مجموع از کیفیت بالایی نسبت به ملیله اصفهان برخوردار بوده و به نوبه خود جایگاه ویژه ای نیز در بین رشته های برجسته صنایع دستی ایران دارد. این هنر در شهر زنجان از رونق چشمگیری برخوردار است .

تاريخچه مليله کاری زنجان:

درباره تاريخچه مليله زنجان اطلاعات جامعي در دست نيست وليكن از دو طريق مي توان به قدمت اين هنر ارزنده پي برد. 1) نوشته ها و سفرنامه هاي سياحاني كه به اين منطقه سفر كرده و از هنر زيباي ملیله کاری در اين منطقه ياد كرده اند. 2) آثار باقي مانده مليله بسياراندک بوده و اكثرا متعلق به دو سده اخير مي باشد. در كتب تاريخي كه اشاراتي درباره زنجان دارند از ميان صنايع شهر زنجان بيش از هر چيز از صنعت فلز كاري آن سخن كفته اند از آنجا كه مليله كاري نيز يكي از شاخه های فلزكاري است مي توان مسير حركت آن را در بطن فلزكاري منطقه جستجو كرد. با توجه به رونق شهر زنجان در دوره هخامنشيان ، اشكانيان و ساسانيان فلز كاري نيز كه از صنايع پيشرفته هر يك از اين تمدنهاست، در اين منطقه وجود داشته است.
سابقه ملیله کاری در زنجان از قرن دهم هجری، به بعد روشن و مشخص است به طوریکه ((فردریک ریچارد))، مستشرق اروپایی، در سفر نامه خود می نویسد : (( شهر زنجان که شهر کوچکی است نقره، و ملیله کاری این شهر پر زرق و برق است))، همچنین ساموئل گرین ویل بنجامین که در حدود سال (1883 م 1301 هـ . ق ) به ایران سفر کرده است در مورد صنعتگری در زنجان اطلاعات بیشتری می دهد .
ملیله کاری تا قبل از دوره پهلوی ، به عنوان هنر دستی بومی زنجان فقط در این شهر معمول بوده، در زمان حکومت رضاخان با مهاجرت تعدادی از هنرمندان این شهر به تهران و اصفهان در سایر نقاط کشور نیز رواج یافت. سرویس های چایخوری و شربت خوری ، جعبه جواهرات و دسته چاقو، عمده ترین محصولات تولیدی تا این دوران بوده اند . هنرمندان زنجانی در سال های بعد ، به تدریج بر انواع این دست ساخته های های زیبا افزودند، شاید بتوان رونق این هنر صنعت را در زنجان، دوران سلجوقی دانست وهمچنین بر اساس آثارباقی مانده از دوره صفوی، این دوره را اوج شکوفایی این هنر دانست.

وضعيت فعلي هنر مليله كاري در زنجان:

اين هنر وام دار هنرمنداني مي باشد كه با ابزار بسيار ابتدائي به خلق آثاري ارزشمند مبادرت ورزيده و گاه بينايي خود را در اين راه از دست داده اند. از جمله هنرمندان ملیله کار زنجان: مرحوم كربلايي حسينعلي، مرحوم مشهدي رحمان ، مرحوم موسی کاظمیان مقدم ،مرحوم حاج صمد همامي، وهنرمنداني چون رحيم برجخاني ، حاج ابوالفضل ثبوتي و حاج قربانعلي پرداختي كه در حال حاضر بدليل كهولت سن قادر به فعاليت نمي باشد. آثار قدیمی ملیله در زنجان به کلی از بین رفته و یا جهت استفاده مجدد نقره ذوب گردیده است و به دلیل عدم وجود موزه در زنجان آثار نقره ای– ملیله کاری مورد حفظ و نگهداری قرار نگرفته است. امروزه در زنجان حدود 30 کارگاه ملیله کاری فعال موجود می باشد که استادان ملیله کار این کارگاهها همگی از شاگردان استاد ((منصور کاظمیان مقدم)) می باشند. این استاد گرانقدراز سال 1355 به منظور حفظ و بقاي اين هنر با همكاري سازمان صنايع دستي زنجان به آموزش ملیله کاری در مرکز آموزش استان اقدام نمودند. در پایان قابل ذکر است یکی از شاگردان ایشان به نام استاد ((عبدالحمید محرر)) در سال86 موفق به اخذ مُهر اصالت در این رشته از یونسکو گردید.

مواد اوليه:
1- مواد اصلي : شامل طلا ، نقره، مس
2- مواد فرعي( موم ، زغال ، موادپاك كننده)
مواد اصلي بصورت خام در طبيعت يافت مي شود كه تبديل به شمش شده و سپس ورق گرديده و بريده مي شود. مواد فرعي: موم ، زغال ، مواد پاك كننده .

ابزار آلات مليله كاري:
1- كوره : شامل كوره هاي زغالي يا كوره هاي گازي مي باشد كه جهت ذوب فلزات حرارت توليد مي كنند و دماي آنها معمولا بالاي 1300 درجه سانتي گراد مي باشد.
2- بوته: ظرفي است استوانه اي شكل جهت ذوب نقره از آن استفاده مي شود جنس آن از گرافیت و ظرفيت كوچكترين آن تقريبا 50 گرم و بزرگترين آن يك كيلوگرم است.
3- حديده: ابزاري است براي تهيه مفتولهاي نقرهبا قطرهای مختلف بشكل استوانه كه از دو لايه بيروني و دروني تشكيل شده است
4- ريجه(ریژه): قالب فلزي مي باشد كه نقره بعد از ذوب داخل آن ريخته مي شود. ريجه دو نوع است1- مدادي كه جهت تهيه شمش استفاده مي شود2- كتابي كه براي ساخت نقره صفحه اي استفاده مي شود.
5- دستگاه نورد: شمش مليله اي را به مفتول تبديل مي كند.
6- دمبوری: كه حاوي يك مخزن بنزين و يك دم هوا و همچنين يك مشعل مي باشد و جهت آتشكاري جزئي بكار مي رود.
7- انبر آتش كاري: داراي دسته اي بلند بوده و هنگام آتش و لحيم كاري استفاده مي شود.
8- مته برقي: براي سوراخ كردن برخي قسمتهاي زمينه كار از آن استفاده مي شود .
9- تخته تاب: دو قطعه چوب براي تابيدن مفتول نقره اي بكار مي رود.
10- قيچي: براي بريدن ورقه هاي آهني و قطع مفتولهاي نقره اي استفاده مي شود.
11- فرچه يا برس سيمي: براي پاك كردن ناپاكي ها و چرك از روي مليله استفاده مي شود.
12- آينه سوهان: براي براق كردن و شفاف نمودن سطح کار نقره استفاده میشود
13- جفت: براي شكل دادن مفتول مليله به ريز نقشها بكار مي رود.
14- قالب ريخته گري: براي ساختن اشيا از قبيل پايه و دسته استكان بكار مي رود.
15- دندانه: براي تبديل نوار نقره اي به نوار دندانه دار استفاده مي شود.

مقدمات ساخت مليله(نوار ملیله):

براي تهيه نوارمليله ابتدا نقره با عيار حدود 9/99% در كوره قرارگرفته و پس از ذوب شدن در داخل ريجه، ريخته مي شود پس از سرد شدن قطعه نقره اي به طول 30-25 سانتي متر به قطرحدود 5 ميليمتر بدست مي آيد در مرحله بعد قطعه نقره اي را بر روي سندان گذاشته و به كمك چكش آنرا تبديل به مليله اي چهار پهلويي مي كنند و مجددا آنرا بوسيله چراغ كوره اي با شعله گاز حرارت مي دهند تا نرم شود و قابليت انعطاف پيدا كند سپس آنرا از دستگاه نورد عبور داده و بصورت مفتولهاي باريكي در مي آورند در بالاي دستگاه نورد چرخ دنده اي قرار دارد كه بوسيله آن مي توان دستگاه را تنظيم و مفتولهايي با قطرهاي مختلف بدست آورد مفتولهاي باريك مجددا در كوره حرارت قرار داده شده و درون موم گذاشته مي شود تا كاملا موم اندود شده و آماده حديده كردن شود. براي حديده كردن ابتدا مفتول نقره را از بزرگترين سوراخ حديده عبور و سپس آنرا از سوراخهاي كوچكتري مي گذرانند در پايان كار مفتول را از كوچكترين سوراخ حديده عبور مي دهند تا مفتول بسيار نازك و ظريفي با قطر يكنواخت و با شماره 25، بدست آيد. آنگاه دو رشته از اين مفتول نازك را بصورت دولايي مي تابند و مفتول دولا تاب را از ميان قسمت مسطح غلطك دستگاه نورد عبور مي دهند و در نتيجه از دستگاه نورد نوار باريكي به قطر تقريبي کمتر از نيم ميليمتر خارج مي شود.

مراحل ساخت مليله:

بعد از آماده شدن نوار مليله نوبت به ساخت اشيا مليله اي مي رسد در اين مرحله ابتدا صفحه فلزي مستطيل شكلي كه معمولا از جنس آهن و داراي ابعاد و اندازه هاي مختلف است را انتخاب و يك سطح آنرا كاملا موم اندود مي كنند سپس قالبي را كه به شكل محصول مورد نظر بريده شده روي صفحه آهنی قرارداده و نوار نقره اي(ديواره) را كه داراي پهنايي بيش از نوار مليله است از اطراف قالب مي گذارنند تا شكل قالب را به خود گرفته و درون موم قرار گيرد.پس از اين مرحله بوسيله ديواره هاي بعدي طرح كلي را تقسيم بندي كرده و ميانه سطوح را با نقشهاي مليله كه قبلا بوسيله دست و انبري ظريف با نوار مليله ساخته شده پر مي كنند و در آخرين مرحله بوسيله مفتولهاي آهنی بسيار ظريف نقوش را به يكديگر مي بندند تا اشكال ساخته شده به هم نخورد و بوسيله ذوب كردن موم اسكلت مليله ساخته شده را از صفحه آهنی جدامي كنند پس از اينكه كليه قطعات بوسيله گرده لحيم به يكديگر متصل شد سيم هاي فولادي را بريده و جدا مي سازنند و محصول را كه تقريبا كار ساختنش به پايان رسيده در ظرفي كه حاوي محلول رقيق اسيد سولفوريك است قرار مي دهند و يا در داخل ظرف محتوي ( محلول زاج سفيد) مي جوشانند تا اضافات و لكه هاي روي نقره از بين برود. در پايان به كمك برس سيمي ظريفي مليله ساخته شده را پاك نموده .
نوع ديگري از مليله محصولاتي است كه بوسيله خم كردن و لحيم كردن صفحات مليله اي ساخته مي شود و شيوه توليد چنان است كه ابتدا از مليله صفحاتي به اندازه هاي مورد نظر تهيه و سپس به كمك آنها محصولاتي نظير گيره، استكان و ليوان ، قندان، گلاب پاش و... مي سازنند و بوسيله نقره اي با عيار پايين تر دسته و پايه آن را ساخته و بر روي كار سوار مي كنند.

تفاوت مليله زنجان و اصفهان:

از لحاظ ساختار، ريز نقشها و عیار نقره مصرفی از یکدیگر متمایز مي شوند.( عيار نقره مصرفي در اصفهان 95-90 و شايد هم كمتر باشد اما در زنجان ، نقره مصرفي با خلوص9/99 معروف به عيار 100 استفاده مي شود) به لحاظ كيفيت ساخت ، مليله اصفهان داراي نقوش بزرگتر نسبت به مليله زنجان است و غناي ريز نقوش ، زيبايي و ظرافت كار آن با مليله زنجان برابری نمی نماید. مليله زنجان با توجه به طرحها و نقشهاي اصيل و خصوصا ظرافت زياد آن در مجموع از كيفيت بالايي برخوردار است.

ريز نقشهاي رايج مليله زنجان:

ريز نقوش متداول در مليله زنجان همانند ساير نقشهاي صنايع دستي اكثرا ذهني و الهام يافته از طبيعت و طرحهاي سنتي است ، مهمترين و رايج ترين نقشهای ملیله زنجان عبارتند از: اشك، جغه، پيچك، ترمه و غنچه، برگ، واو ملیله، دو چشم، برگ فرنگ، سه چهارچشم، کورملیله و تابيده ،که هر يك داراي ويژگي خاص خود مي باشد .

اساتید بنام ملیله کاری زنجان:

مرحوم استا د بیات، منصور کاظمیان مقدم ، صادق شیروانی ، محمدرضا حکیمیان ، محمد حسین ستاری، عبدالحمید محرر، مر تضی جزء صادقی، کریم ابطحی، علیرضا شجاعی ، علی نوری، علی لطفی رضایی، امیر حسین میرمحمد رضایی، رسول فرجیان ، محسن یزدانشناس، صمد عظیمی، ....

منبع:میراث زنجان

گردآوری توسط:گروه هنر سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/Art.html

 


*** ارژنگ حامي هنرمندان ***

 

 

 

 

                                                       

 

كليه حقوق اين سايت مربوط به گروه توليدي و مهندسي ارژنگ يزد ميباشد .                                        طراحی وب : پیشرو پرداز