شرکت تولیدی رنگهای هنری ارژنگ

در باب کاریکاتور کلمات

در باب کاریکاتور کلمات

در باب کاریکاتور کلمات

کاریکلماتور جملاتی پرمحتوا، کوتاه و همراه با شوخ طبعی است که گاهی به جمله قصار می ماند، گاهی به شعر شانه می زند و شاید بتواند تبدیل به ضرب المثل شود. آنچه مسلم است، کاریکاتور کلمات است.

این نام را احمد شاملو بر نوشته های پرویز شاپور گذاشت. این کلمه ابتدا در سال ۱۳۴۷ در مجله خوشه به سردبیری شاملو به کار برده شد و حاصل پیوند «کاریکاتور» و «کلمه» است. پرویز شاپور متولد پنجم اسفندماه ۱۳۰۳ شهر قم است که شناسنامه اش را در تهران گرفتند. 

وی دیپلم خود را از دبیرستان «دارایی» گرفت و در دانشگاه تهران به اخذ لیسانس اقتصاد نایل آمد. او در مدرسه صنعتی آن سال ها شاگرد علی اسفندیاری (نیما یوشیج) بود. بعدها با فروغ فرخ زاد که در آن زمان شانزده ساله بود، ازدواج کرد( ۱۳۲۹)

و در سال ۱۳۴۳ از فروغ جدا شد. پس از جدایی از فروغ، شاپور هرگز دوباره ازدواج نکرد و تا آخر عمر همراه با کامیار و دکتر خسرو شاپور برادرش در یک خانه قدیمی زندگی می کرد. وی در ۱۵ مرداد ۱۳۷۸ درگذشت.

آرامگاه پرویز شاپور در قطعه هنرمندان بهشت زهرای تهران است. وی فعالیت مطبوعاتی اش را از نشریات محلی اهواز آغاز کرد

و پس از انتقالش به تهران، با نشریه فکاهی توفیق وارد همکاری شد. او در ستون «فکاهیات نو» مطالبی می نوشت که نتیجه ادامه همان مطالب به چیزی که ما امروز با عنوان کاریکلماتور می شناسیم، منتهی شد.

 ● آثار پرویز شاپور: 

از پرویز شاپور، هشت کتاب کاریکلماتور در آمده است. اولین آن در سال ۱۳۰۵ و آخرین آن «پایین آمدن درخت از گربه» در سال ۱۳۸۲. دو گزینه هم از کاریکلماتورها در ایران و آ مریکا منتشر شده است. کتاب های دیگر وی عبارتند از:

فانتزی سنجاق قفلی، موش و گربه عبید زاکانی (با طرح های او) و تفریح نامه (با بیژن اسدی پور). بخشی از کتاب طراحان طنزاندیش ایران (به معرفی ایراندخت محصص) هم به او اختصاص دارد. مادر «شاپور» می گفت: «۶۰ سال بچه بزرگ کردم، یک کلمه حرف حسابی از دهانش نشنیدم».

ولی همین حرف های ناحساب شاپور که با اسم «کاریکلماتور»، از مجموعه ها و جنگ های هنری و ادبی سر در می آورد، از بهترین و طنازانه ترین ستون های این مجلات بود. این کاریکلماتور است که اسم شاپور را به ادبیات مدرن ایران سنجاق کرده است.

اولین ویژگی ظاهری کاریکلماتور، کوتاهی این نوع ادبی است. برای انسان های امروزی در این سراسیمگی سرعت و کم حوصلگی و تنوع، به قول ابوالفضل زرویی نصرآباد «نوشتن برای مخاطبان کم طاقت و پرمشغله ای که از هر چیز نوع فشرده اش را می پسندند، مثل توضیح نظریه نسبیت برای کسی است که در خیابان با عجله دنبال توالت عمومی می گردد».

می توان این گونه نتیجه گرفت که نویسنده کاریکلماتور باید در خرج کردن واژه ها خسیس باشد! دومین ویژگی بارز و مهم کاریکلماتور، تفاوت در نگاه و پختگی بیان در مجالی کوتاه است. شاید بتوان درباره یک کاریکلماتور خوب مقاله ای نوشت.

در کاریکلماتور باید دنیا را متفاوت دید و دنیایی متفاوت آفرید. کاریکلماتوریست به دور اتفاقات روزمره خط می کشد و باید با قواعد کادر کشیدن آشنا باشد.کاریکلماتور مثل اشانتیونی از یک عطر خوب است. به طور کلی آرایه های ادبی به کار رفته در کاریکلماتور بیشتر ساخت معنایی دارند تا ساخت آوایی؛ آرایه هایی چون: انگاره، انگاره ناهمگون، تشبیه، استعاره، کنایه، انسان گونگی، حس آمیزی، جمع، تفریق، تجاهل العارف، تمثیل، تمثیل عکس، تجسم، حرف نمایی، تناسب یا مراعات نظیر، ایهام، تضاد، تلمیح، محتمل الضدین، احاله به محال، ساخت زدایی، حسن تعلیل، دلیل عکس، پارادوکس، حسن طلب و... در نوشتن کاریکلماتور معمولاً ترکیبی از این آرایه ها به وقوع می پیوندد.

برای مثال به نمونه هایی از آنها اشاره می کنیم: 

۱ ) بازی با کلمات، کنایه و ایهام با دقیق شدن در معانی کلمات می توان با ظرافت به گونه ای آنها را معماری کرد و کنار هم قرار داد تا از معانی گوناگون یک کلمه برای ساختن تصاویری با چند معنی استفاده کرد

و یا با ایجاد معانی دور و نزدیک، زیبایی خاصی آفرید. در خشکسالی آب از آب تکان نمی خورد. (پرویز شاپور) شیر باغ وحش چکه می کرد. (پرویز شاپور) البته نباید فراموش کرد که افراط در این گونه، ما را به عباراتی بی معنی و صرفاً شکل گرا می رساند.

 ۲ ) تشخیص (انسان گونگی) پرگاری که اختلال حواس پیدا کرده بود، بیضی ترسیم می کرد. ( پرویز شاپور)

 ۳ ) احاله به محال خودم را قبل از تولدم نامگذاری کردم. (پرویز شاپور) 

۴ ) تمثیل در تمثیل گفتار به دو بخش مشبه و مشبه به تقسیم می شود و ضرب المثلی به عنوان مشبه می آید.

 در کاریکلماتور می توان هم به طور مستقیم از این صنعت بهره برد، هم این که با ضرب المثلی شوخی کرد و یا این که ضرب المثل هایی به عنوان مشبه و مشبه به بیاید.

تنبان مرد که دو تا شود، آش یا شور می شود یا بی نمک. (مهدی فرج الهی) نمونه هایی از کاریکلماتورهای پرویز شاپور در قفس، پرنده محبوس را هوایی می کند.

افرادی که فکرشان سیاه است، مویشان زودتر سیاه می شود. قلبم، قلعه سنگ باران است. تاریخ مصرف موش و ماهی را، گربه تعیین می کند. وزن مخصوص اشکم را،

معشوقه ام می داند. اگر بخواهم پرنده را محبوس کنم، قفسی به بزرگی آسمان می سازم. کرم ابریشم مزه محبوس شدن را چشیده است. فواصل بین میله های قفس، کاریکاتور آزادی هستند. معشوقه جفاپیشه هوای چشمانم را بارانی اعلام نمود.

به اندازه ای تیرانداز قابلی بود که همیشه هدف به تیرش اصابت می کرد. وصیت کرده ام سنگ قبرم را پشت و رو بگذارند تا بتوانم با مطالعه نوشته های آن اوقات فراغتم را پر کنم. سنگ قبری را دیدم که رویش نوشته شده بود: با مقدمه استاد سعید نفیسی.

کنار سنگ قبر بزرگی، سنگ قبر کوچکی دیدم.بعداً معلوم شد که سنگ قبر کوچک، غلط نامه سنگ قبر بزرگ است. گدایی مرده بود

و روی سنگ قبرش سوراخی به اندازه یک سکه ایجاد کرده بود که رهگذران به او کمک کنند. عده ای را در گورستان دیدم که روی سنگ قبری با قلم و چکش کار می کردند.

 پرسیدم: شما چه کاره اید و اینجا چه کار می کنید و آنها جواب دادند که ماموران ثبت احوال هستیم. این مرحوم در زمان حیاتش تقاضای تغییر نام کرده بود، حالا با تقاضای او موافقت شده است.

مرگ مرا به همه چیز امیدوار کرده است. بر مزار موجودی که به مرگ غیرطبیعی مرده بود، دسته گل کاغذی نهادم. خدا سایه مرگ را از زندگی ام کم نکند.

مرگ در قبر پایکوبی می کرد. انسان در طول زندگی اش شانس مردن دارد. چون حوصله خودکشی ندارم، زندگی می کنم.

برای مردن باید یک عمر صبر کرد. به مرگ بیشتر از زندگی مدیونم. روی پل صراط پوست موز می اندازم. تا از عزراییل دستمزد نگیرم، خودکشی نمی کنم. سنگ قبرم به چاپ دهم رسیده است.

با هفت تیر متصدی آسانسور را مجبور کردم به آسمان هفتم برود. به اندازه ای به مرگ امیدوارم که هرگز دست به خودکشی نمی زنم. مرگ فرصت نداد بقیه آرزوهایم بر باد رود

منبع:هنری


گردآوری:گروه هنر سایت تبیان زنجان

http://www.tebyan-zn.ir/Art.html


 

*** ارژنگ حامي هنرمندان ***

                                                       

 

كليه حقوق اين سايت مربوط به گروه توليدي و مهندسي ارژنگ يزد ميباشد .                                        طراحی وب : پیشرو پرداز